ناشنیده و ناگفته‌هایی درباره یوزپلنگ ایرانی

به امید شکوه دوباره‌ی تو...

دونده قهار، یوزآسیایی ایران، گربه‌سان زیبا و کمیابی که فقط درایران زندگی می‌کند و مهمترین شناسه‌اش برای عموم مردم، همین سرعت غیر قابل تصور اوست. حال می‌خواهیم با توجه به تازه‌ترین تحقیقات علمی و جانورشناسانه توسط محققان ایرانی، این جانور منحصر به فرد را که تنها در ایران زندگی می‌کند بهتر و بیشتر بشناسیم. تصاویر این مطلب مربوط به نژاد‌های متنوع هستند.

یوزپلنگ در زبان پارسی چه معنایی دارد؟

یوزپلنگ ترکیبی از دو کلمه یوز و پلنگ است؛ یوز در فارسی بن مضارع یوزیدن است و فعل یوزیدن به‌معنای (جستن، جهیدن، جست‌وجو و طلب کردن) پس یوز را به خاطر (جست وجوی شکار) به این نام می‌خوانند. بدیهی است که یوزپلنگ به معنای پلنگی است که به دنبال شکار می‌گردد و به اصطلاح با یوزیدن آن را می‌گیرد. اما با مراجعه به اشعار و متون قدیمی ایرانی، می‌توان دریافت که در گذشته این جانور با نام یوز شناخته می‌شده و کمتر به او یوزپلنگ گفته می‌شده است.

نام علمی‌ این حیوان چیست؟

سابقه استفاده از یوزپلنگ در شکار و همراهی او با انسان، به بیش از «پنج‌ هزار سال» پیش بر می‌گردد که در آن زمان، سومریان این جانور را تربیت کرده و برای شکار با خود همراه می‌ساختند.

اروپاییان هم سابقه‌ای نسبتاً طولانی در آشنایی با این جانور و استفاده از او برای شکارهای خود دارند و همین موضوع مایه تعجب است که به رغم این آشنایی طولانی مدت، کارل لینه، گیاه‌شناس بزرگ سوئدی، در کتاب ارزشمند خود، «سامانه طبیعت»، که در سال ۱۷۵۸ میلادی منتشر شد و درآن جانوران بسیاری را رده‌بندی کرده بود، نامی از یوزپلنگ نبرده است. در سال ۱۷۷۶ میلادی، یوهان شربر، جانورشناس آلمانی بود که این جانور را با نام علمی felis jubatus طبقه‌بندی کرد. ولی طبیعت‌شناسان متوجه شدند که یوزپلنگ از جهات بسیاری با سایر گربه‌ها تفاوت دارد و سر انجام ، جوشوآ بروکس، که صاحب یک موزه جانورشناسی و آناتومی در لندن بود، نام جنس یوزپلنگ را در سال ۱۸۲۸ میلادی به acinonyx تغییر داد.

urlیوزپلنگ از خوانواده گربه‌هاست یا سگ‌ها؟

یوز شباهت‌های زیادی به خانواده گربه‌سانان و همچنین سگ‌سانان دارد. به عبارت دیگر یوزپلنگ هر یک از ویژگی‌های ظاهری خود را از یکی از این دو خانواده بزرگ گوشت‌خواران گرفته است. به همین خاطر در میان عامه رایج است که می‌گویند یوزپلنگ نه یک سگ است و نه یک گربه، بلکه سگی است با سر گربه. پوشش بدن و دندان‌هایش به گربه‌ها شباهت دارد و دارای سری گرد، کوچک و گربه‌مانند است، ولی در عین حال، پنجه‌هایش همچون سگ‌ها آزاد و بدون محافظ هستند و در غلاف پوستی پنهان نمی‌شوند. به‌علاوه حرکت پیستون مانند پاهایشان در حین دویدن هم مانند سگ‌های تازی است. یوزپلنگ از لحاظ ظاهری هم بسیار شبیه تازی‌های شکاری تندرو است. در واقع، تا مدت‌ها اعتقاد بر این بود که یوزپلنگ نقطه تلاقی دو خانواده سگ‌سانان و گربه‌سانان است. ولی شکی نیست که یوزپلنگ یک گربه است‌، گربه‌ای که در روند تکاملی خود برای داشتن چنین سرعت شگفت‌انگیزی تخصص یافته است.

طبقه‌بندی یوزها به چه‌ صورت است؟

تکامل یکی از بحث انگیزترین موضوعاتی است که در مورد یوزپلنگ وجود دارد و تاکنون بررسی‌های زیادی برای روشن شدن این موضوع صورت گرفته، ولی همچنان دیدگاه‌های متفاوتی در این زمینه وجود دارد. تا همین اواخر، غالباً عقیده بر این بوده است که یوزپلنگ به‌خاطر خصوصیات ویژه و منحصر به فردی که برای دویدن با سرعت بالا کسب کرده، احتمالا باید در مراحل اولیه روند تکاملی گربه‌سانان، از آن جدا شده و روند تکاملی جداگانه‌ای را در پیش گرفته باشد. حتی برخی در گذشته‌ای نه چندان دور فکر می‌کردند که برای یوزپلنگ می‌باید مکان جداگانه‌ای را که حد فاصل سگ‌سانان و گربه‌سانان باشد، در نظر گرفت. محققینی که روی طبقه‌بندی گربه‌سانان کار می‌کنند، همچنان نتوانسته‌اند پاسخ پرسش‌های متعددی را که نه تنها در زمینه یوزپلنگ وجود دارد را بیابند، بلکه در طبقه‌بندی و تبیین روند کلی تکامل تمامی اعضای خانواده گربه‌سانان نیز ابهامات بسیاری وجود دارد که البته علت آن را باید در اختلاف‌های بسیار زیاد در اندازه اعضای این خانواده و الگوهای مورفولیژیکی متقارب و نزدیک آنها‌، جست‌وجو کرد. خوشبختانه در این اواخر با استفاده از دانش ژنتیک جواب بسیاری از این ابهامات داده شده است.

url2یوزها به کدام گربه‌ها نزدیکند؟

خانواده گربه‌سانان و سگ‌سانان حدود ۵۰ میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شدند. بررسی‌های مولکولی نشان‌دهنده آن هستند که سه مسیر اصلی در روند تکاملی گربه‌سانان وجود دارد. اولین شاخه حدود ۱۰ میلیون سال پیش در دوره «میوسن» مشتق شده و در نهایت گربه‌های کوچک آمریکای جنوبی را تشکیل داد، شاخه دوم حدود ۸ میلیون سال پیش جدا شده و به گربه‌های کوچک جنس، مانند گربه‌های شنی، جنگلی و وحشی، و گربه «وپالاس» مبدل گردید. در دسته آخر، شاخه سوم از ۵ میلیون سال پیش به صورت تدریجی اشتقاق خود را آغاز کرد و گربه‌های بزرگ و متوسط «القامه» را تشکیل داد. نکته عجیبی که در این بررسی‌ها مشخص شد این بود که یوزپلنگ در شاخه سوم قرار دارد و به شیر، ببر و سیاه‌گوش نزدیک است. به‌علاوه، مطالعات نشان داده که ویژگی‌های مورفولیژیکی منحصربه فرد یوزپلنگ به احتمال زیاد در طول ۲ میلیون سال گذشته حاصل شده است.

منشأ یوزها در کدام نقطه زمین بوده است؟

یوزپلنگ‌ها از قدیمی‌ترین اعضای خانواده گربه‌سانان هستند و ۴ میلیون سال پیش، پا به عرصه وجود گذاشتند این در حالی بود که پیش از آنها، هیچ کدام از گربه‌های بزرگ دیگری که امروز به بقای خود ادامه می‌دهند، هنوز به وجود نیامده بودند. حدود ۲۰ هزار سال پیش، پراکندگی این جانور بسیار وسیع بود و سرتاسر آفریقا، آسیا، اروپا و آمریکای شمالی را شامل می‌شد. بر اساس فسیل‌های به‌جامانده، به نظر میـرسد که منشأ یوزپلنگ‌ها مناطقی از آمریکا بوده که امروز ایالت‌های نوادا، تگزاس و وایومینگ را تشکیل می‌دهند. به طور معمول گفته می‌شود که نزدیک‌ترین خویشاوندان یوزپلنگ در خانواده گربه‌سانان، شیرکوهی یا «پوما» است.

یوزپلنگ چه تفاوتی با پلنگ دارد؟

یوزپلنگ و پلنگ شباهت‌های زیادی به یکدیگر دارند. با این حال گذشته از شباهت‌ها، تفاوت‌های زیادی هم میان این دو گونه از خانواده گربه‌سانان که در حال حاضر، پس از انقراض شیر و ببر، بزرگ‌ترین اعضای این خانواده در ایران هستند، وجود دارد. از لحاظ اندازه، جدای از درشت بودن بدن پلنگ نسبت به یوز، طول بدن یوزپلنگ تقریباً با پلنگ هم اندازه است، ولی ارتفاع یوز در حالت ایستاده، به خاطر پاهای بلند و کشیده‌اش از پلنگ بیشتر می‌شود. به‌علاوه، خال‌های بدن یوزپلنگ بر خلاف خال‌های توخالی پلنگ، تو پر است. خط اشک سیاه‌رنگ روی صورت یوزپلنگ هم از دیگر تفاوت‌های ظاهری بارز میان این دو گونه است.

Untitledتفاوت‌ها میان یوزپلنگ آفریقایی و آسیایی چیست؟

تا امروز محققین زیادی درباره زیر گونه‌های یوزپلنگ و ویژگی‌ها و تفاوت‌های آنها به بحث و بررسی پرداخته‌اند و چندین نوع رده‌بندی هم صورت گرفته که آنها را به ۲ تا ۸ زیر گونه تقسیم می‌کند. برخی از محققین، تفاوت میان یوزهای آسیا و آفریقا را تردید‌آمیز می‌دانند و با طبقه‌بندی کردن آنها در زیر گونه‌های جدا، موافق نیستند.

عده دیگری هم تفاوت یوزپلنگ‌های آسیا را با آفریقا در مورفولوژی و رنگ‌آمیزی بدنشان یعنی زرد مایل به قهوه‌ای کمرنگ آسیایی در مقابل زرد نخودی یوزهای جنوب صحرای آفریقا می‌دانند. علاوه بر این، آسیایی‌ها خال‌های بزرگ‌تری دارند که با فاصله بیشتری از هم پراکنده شده‌اند.

در گذشته گفته می‌شد که جثه یوزپلنگ آسیایی (ایرانی)، در مقایسه با یوزپلنگ آفریقایی، اندکی بزرگ‌تر و رنگ بدنش روشن‌تر و موهای بدنش به خصوص در فصل زمستان‌، بلندتر می‌شود که بدون شک به علت زیستن در مناطقی با هوای سردتر است‌. مطالعات اخیر بروی یوز آسیایی نشان داد که بر خلاف تصور گذشته، جثه یوزپلنگ آسیایی از یوزآفریقایی کوچکتر است.

پیشنهاد می‌کنیم سایر مطالب ما در مورد حیوانات را بخوانید.

بدون نظر

نظر دادن